Vải jean phai màu ra ghế: lỗi vải hay chuyện bình thường?

Vải jean phai màu sang ghế sofa hay áo trắng là bản chất của thuốc nhuộm chàm, không phải lỗi vải. Nhưng ra màu tới mức nào thì thành lỗi lại là chuyện đo được: hai con số cấp độ ma sát khô và ma sát ướt, chấm trên thang xám 1–5. Không có hai con số đó, mọi cuộc tranh cãi đều đi vào ngõ cụt.

Chiếc ghế sofa trắng và cuộc cãi vã không ai thắng

Kịch bản này lặp lại đều đặn mỗi mùa hàng.

Khách mua chiếc quần jean tối màu. Mặc một buổi. Ngồi lên ghế nệm sáng màu. Đứng dậy thì trên mặt nệm còn lại một vệt xanh mờ. Khách gọi cửa hàng, cửa hàng gọi xưởng may, xưởng may gọi bên bán vải.

Đến đây thì ba bên đều tin chắc mình đúng. Xưởng nói vải kém. Bên bán vải nói jean nào chả ra màu. Khách thì chỉ nhìn cái ghế. Và không ai cầm trong tay một con số nào cả.

Vì sao vải jean phai màu là chuyện bắt buộc?

Chàm là thuốc nhuộm hoàn nguyên, không phải thuốc hoạt tính

Thuốc nhuộm hoạt tính dùng cho vải kaki hay vải thun màu tạo liên kết hóa học với xơ bông. Nhuộm xong thì màu nằm trong xơ.

Chàm không làm được chuyện ấy. Chàm là thuốc nhuộm hoàn nguyên, tiếng Anh gọi là vat dye, không tan trong nước và phân tử lại lớn. Nó không chui được vào lõi xơ bông mà chỉ bám ở lớp ngoài. Màu xanh trên cây vải denim của bạn đang nằm trên bề mặt sợi chứ không nằm trong sợi.

Ring dye: lớp vỏ màu bọc quanh cái lõi trắng

Dân trong ngành gọi hiện tượng này là ring dye, nhuộm vòng. Cắt ngang một sợi dọc đã nhuộm rồi soi lên, bạn sẽ thấy một vòng xanh mỏng bọc quanh phần lõi vẫn còn trắng nguyên.

Mảng sáng này không phải chỗ vải mỏng đi. Đó là chỗ lớp vỏ chàm đã mòn và lõi trắng của sợi lộ ra. Cùng một cơ chế với vệt màu để lại trên ghế — chỉ khác là ở đây chàm rơi ra ngoài không khí, còn ở kia nó rơi lên mặt nệm.

Chính cái vòng đó là lý do quần jean bạc đẹp. Vải jean phai màu tới đâu, lớp vỏ xanh mỏng đi tới đó và lõi trắng lộ ra. Không có ring dye thì không có vệt bạc ở đầu gối, không có thứ gọi là hiệu ứng wash.

Cái lợi ấy đi kèm một cái giá không tránh được. Thuốc nhuộm nằm ngoài bề mặt thì ma sát sẽ lấy nó đi. Độ bền màu ma sát kém của denim không phải tai nạn, nó là hệ quả trực tiếp của đúng cái đặc tính khiến người ta yêu quần jean.

Cho nên câu hỏi đúng chưa bao giờ là “vải này có ra màu không”. Câu hỏi đúng là ra bao nhiêu.

Vậy tới mức nào mới gọi là lỗi?

Thang xám 1–5 và hai con số bạn phải hỏi

Cách đo đơn giản đến mức hơi đáng ngạc nhiên. Người ta kẹp một miếng vải bông trắng chuẩn vào đầu cọ của crockmeter, tức máy đo độ bền màu ma sát, cho nó chà tới lui trên mặt vải mẫu dưới lực ép cố định, rồi so miếng vải trắng đó với thang xám để chấm điểm.

Tấm bên trái, ghi ISO 105-A03, là tấm dùng để chấm mức dây màu sang miếng vải trắng — đúng thứ quyết định lô vải của bạn đạt hay rớt. Mỗi ô khoét trên bìa đen là một cấp, có cả nửa cấp như 2/3 và 3/4. Ảnh: RAJIVVASUDEV qua Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Thang xám có năm cấp, quy định trong TCVN 5467:2002 tương đương ISO 105-A03. Cấp 5 là gần như không dính gì. Cấp 1 là dính đậm.

Phép thử chạy hai lần, một lần vải cọ khô và một lần vải cọ đã thấm ướt, nên kết quả luôn là hai con số. Trên cùng một mẫu, cấp ướt luôn thấp hơn cấp khô vì nước làm thuốc nhuộm dễ tách khỏi bề mặt xơ hơn. Ai đưa bạn báo cáo chỉ có mỗi cấp khô là đang đưa bạn nửa câu chuyện, thường là nửa đẹp hơn.

TCVN 4538, ISO 105-X12, AATCC 8: cùng một phép thử, khác điều kiện

Việt Nam có tiêu chuẩn riêng cho phép thử này. TCVN 4538:2007 tương đương hoàn toàn ISO 105-X12:2001. Các phòng thử nghiệm dệt may được công nhận trong nước đều nhận cả TCVN 4538, ISO 105-X12 lẫn AATCC 8 trong cùng một hạng mục. Bạn không cần viện dẫn tiêu chuẩn nước ngoài cho oai.

Còn ngưỡng chấp nhận thì cần nói thẳng: không tiêu chuẩn nào bắt buộc một con số cụ thể. TCVN 4538 chỉ mô tả cách đo, không phán vải nào đạt vải nào rớt. Ngưỡng là thỏa thuận giữa hai bên mua bán. Bảng dưới là mức thường thấy trong hợp đồng, ghi lại để bạn có mốc so sánh chứ không phải để trích như quy định.

Nhóm vải	Ma sát khô	Ma sát ướt
Denim, canvas, vải in, nhung, da thật và da lộn	3,0	2,0
Polyester, nylon, da PU và PVC	4,0	3,0

Nhìn bảng là hiểu ngay vì sao tranh chấp hay xảy ra. Denim nằm ở nhóm ngưỡng thấp nhất, kém hẳn một cấp so với polyester. Không phải vì ngành dệt dễ dãi với denim, mà vì với thuốc nhuộm nằm trên bề mặt xơ, đòi cấp 4 ở ma sát ướt là đòi một thứ vật lý không cho.

Với hàng denim phổ thông, nhiều đơn hàng ghi khô 3 đến 4 và ướt 2 đến 3. Con số cụ thể tùy khách và tùy thị trường bán ra.

Xem thêm: Đọc thông số vải denim: 3/1, Ne 7×6, 68×48 là gì — dòng thông số nhà cung cấp gửi cho bạn có bảy khối, và không khối nào trong đó là độ bền màu. Biết bảng đó ghi gì cũng là biết nó im lặng ở chỗ nào.

Cùng một cây vải, sao lab bên bạn chấm khác lab bên tôi?

Đây là tình huống làm nhiều người phụ trách đơn hàng mất buổi tối.

Cùng một lô vải. Bên bạn gửi mẫu đi thử, kết quả đạt. Khách bên kia thử lại thì rớt. Không ai gian lận cả. Vấn đề nằm ở lượng nước trong miếng vải cọ.

ISO 105-X12 yêu cầu miếng vải cọ ướt ngậm nước ở mức 95 đến 100 phần trăm. AATCC 8 chỉ yêu cầu 60 đến 70 phần trăm. Miếng vải ướt hơn thì lấy được nhiều thuốc nhuộm hơn, nên chấm ra cấp thấp hơn.

Hệ quả rất thực tế: một mẫu vải hoàn toàn có thể đạt theo AATCC 8 mà rớt theo ISO 105-X12. Cùng một cây vải, cùng một ngưỡng số, hai kết luận trái ngược.

Cho nên trong đơn hàng, ghi mỗi con số là chưa đủ. Phải ghi con số đi kèm phương pháp. “Ma sát ướt tối thiểu cấp 2-3” là một câu chưa hoàn chỉnh. “Ma sát ướt tối thiểu cấp 2-3 theo TCVN 4538:2007” mới là một điều khoản.

Nếu bạn cần gửi mẫu đi thử mà chưa biết chọn chỗ nào, danh mục phép thử được công nhận của Văn phòng Công nhận Chất lượng tra được miễn phí. Đây là tài liệu nhà nước liệt kê từng phòng thử nghiệm kèm đúng những phép thử họ được công nhận — mở ra tìm chữ “ma sát” là thấy nơi nào làm được phép thử này và làm theo tiêu chuẩn nào. Tra trước một lần thì khỏi phải tin vào lời quảng cáo.

Ba thủ phạm đứng sau một cây vải ra màu quá mức

Ra màu trong ngưỡng là bình thường. Ra màu vượt ngưỡng thì luôn có nguyên nhân, thường nằm ở khâu xử lý ướt, tức toàn bộ công đoạn nhuộm và giặt, chứ không nằm ở chỗ “vải rẻ”.

Nhuộm quá đậm để chiều khách. Khách muốn màu thật sâu, nhà máy tăng nồng độ bể nhuộm. Nhưng bể quá đặc không giúp màu ngấm sâu hơn, nó chỉ chồng thêm thuốc nhuộm lên bề mặt. Độ bền màu ma sát tệ đi và sắc màu ngả đục. Cây vải nhìn đậm và đẹp trên kệ, ra màu kinh khủng khi mặc.

Giặt xà phòng sau nhuộm không tới. Khâu này tiếng Anh gọi là soaping. Nhuộm xong luôn còn một lượng thuốc nhuộm chưa gắn nằm lỏng lẻo trên mặt sợi. Nhiệm vụ của khâu giặt là lấy hết chỗ đó đi. Rút ngắn khâu này thì tiết kiệm được nước, thời gian và tiền. Toàn bộ phần thuốc nhuộm lẽ ra phải trôi xuống cống sẽ trôi lên chiếc ghế của khách hàng.

Dây màu ngược ở khâu wash quần. Dân trong ngành gọi là back-staining. Khi quần vào máy wash, chàm bong khỏi sợi dọc và tan vào nước giặt. Nếu quy trình không kiểm soát tốt, lượng chàm lơ lửng đó bám ngược lên chính chiếc quần, nhất là lên sợi ngang trắng, lên túi và các đường chỉ. Chỗ chàm bám ngược không gắn vào đâu cả, nó chỉ nằm chờ để dây sang thứ khác.

Điểm chung của cả ba: không cái nào phát hiện được bằng mắt thường trên cây vải.

Kiểm trên cây vải hay trên chiếc quần đã wash?

Đây là chỗ nhiều đơn hàng đặt sai câu hỏi ngay từ đầu.

Mang một mẫu denim thô chưa qua wash đi test ma sát thì kết quả gần như chắc chắn xấu, vì toàn bộ lượng thuốc nhuộm chưa gắn còn nguyên trên đó. Đó là trạng thái của vải, không phải của sản phẩm khách hàng sẽ mặc. Chiếc quần đến tay người mua đã đi qua rũ hồ, giặt xả, mài đá hay mài enzyme, có khi qua cả khâu xử lý cố định màu.

Nên bạn cần hai mốc kiểm chứ không phải một:

• Trên cây vải khi nhập kho. Dùng để so sánh giữa các lô và giữa các nhà cung cấp, cũng như để phát hiện sớm một lô bất thường.
• Trên quần thành phẩm sau wash. Dùng để đối chiếu với yêu cầu của khách và để giải quyết khiếu nại.

Lẫn lộn hai mốc này là lý do nhiều cuộc tranh cãi diễn ra bằng hai ngôn ngữ khác nhau. Xưởng cầm số liệu trên vải thô, khách cầm chiếc quần đã wash, không ai hiểu vì sao bên kia nói chuyện vô lý.

Xem thêm: Độ co rút vải jean: cách test đúng trước khi cắt — cùng một nguyên tắc, khác con số. Cả co rút lẫn độ bền màu đều chỉ có nghĩa khi đo trên chính cây vải sắp cắt và giặt đúng thứ mà hàng sẽ phải chịu. Con số nhà cung cấp đưa chỉ là điểm khởi đầu.

Bài kiểm 30 giây làm được ngay tại kho

Không có crockmeter thì vẫn sàng lọc được. Cách này không thay thế lab và không dùng để cãi nhau bằng giấy tờ, nhưng nó phát hiện được những lô tệ rõ ràng trước khi bạn cắt.

Lấy một miếng vải bông trắng sạch, dệt trơn, không hồ và không chất làm mềm. Áp lên mặt denim rồi miết mạnh tới lui khoảng mười lần trên cùng một chỗ. Xem miếng trắng. Làm lại với miếng đã vắt ẩm.

So sánh mới là phần quan trọng. Cùng thao tác, cùng lực tay, làm trên cả lô mới lẫn một mẫu lô cũ bạn đã dùng ổn. Nếu lô mới để lại vệt đậm hơn hẳn thì đó là tín hiệu đáng gửi mẫu đi test thật.

Lưu miếng vải trắng đã kiểm vào túi zip, ghi ngày, ghi mã lô và ghi số cây. Khi có tranh chấp, một xấp túi zip xếp theo lô có sức nặng hơn nhiều so với câu “hồi đó tôi thấy nó không ra màu như vầy”.

Muối, giấm, ngăn đá tủ lạnh có cứu được màu không?

Tra Google tiếng Việt về chuyện vải jean phai màu thì gần như toàn bộ trang nhất khuyên ngâm muối, ngâm giấm hoặc bỏ quần vào ngăn đá. Nếu bạn định chuyển những lời khuyên đó cho khách hàng của mình thì nên dừng lại.

Muối có vai trò thật trong ngành nhuộm, nhưng vai trò đó nằm trong bể nhuộm. Muối là chất điện ly giúp thuốc nhuộm đi vào xơ lúc đang nhuộm, không phải chất cố định màu cho tấm vải đã nhuộm xong. Đổ muối lên chiếc quần thành phẩm thì chẳng có phản ứng nào xảy ra cả.

Chuyện này đã có người thử một cách bài bản. Patricia Cox Crews tại Đại học Nebraska-Lincoln đem các mẹo dân gian thử trên vải bông nhuộm bằng thuốc trực tiếp, thuốc hoạt tính và thuốc hoàn nguyên, tức là có cả nhóm thuốc dùng cho denim. Kết luận công bố năm 1989: không mẹo nào giảm được đáng kể lượng màu mất đi, một vài mẹo còn làm tệ hơn. Bản tóm tắt của Đại học bang Iowa đọc miễn phí và chỉ dài một trang — đáng mở nếu bạn cần một thứ để gửi cho khách hàng đang tin vào mẹo muối giấm, vì nó viết cho người tiêu dùng chứ không viết cho dân kỹ thuật.

Vì sao nhiều người vẫn thấy có tác dụng? Vì lần ngâm giặt nào cũng cuốn đi bớt thuốc nhuộm chưa gắn, nên lần giặt sau ra ít màu hơn thật. Công đó thuộc về nước, không thuộc về muối hay giấm.

Ý nghĩa với xưởng may rất gọn: đừng hứa với khách rằng có mẹo nhà bếp nào cứu được một lô hàng ra màu quá mức.

Vải đã ra màu quá mức thì còn cứu được không?

Có, nhưng phải làm ở khâu wash chứ không phải ở nhà khách hàng.

Công cụ chính là chất cố định màu gốc cation. Các cation phân tử lớn kết hợp với anion của thuốc nhuộm, chặn bớt nhóm ưa nước, giảm khả năng tan trong nước và nhờ đó kéo cấp ma sát ướt lên.

Nhưng cái gì cũng có giá của nó. Xử lý cation thường kéo theo độ bền màu với ánh sáng giảm đi. Với denim còn một cái giá nữa mà dân làm wash rất ngại: cố định màu chặt hơn nghĩa là vải khó mài bạc hơn, hiệu ứng wash kém sắc nét hơn. Bạn đang đánh đổi chính cái đặc tính làm nên vẻ đẹp của quần jean để lấy một cái ghế sofa sạch.

Trước khi nghĩ tới hóa chất, có việc rẻ hơn và hiệu quả hơn: rà lại khâu giặt sau nhuộm và khâu kiểm soát dây màu ngược. Phần lớn các lô ra màu quá mức không cần thêm chất gì cả, chúng chỉ cần được giặt cho đủ.

Viết gì vào đơn hàng để lần sau khỏi cãi

Toàn bộ bài này quy về vài dòng trong đơn hàng. Một điều khoản đủ dùng cần có năm thành phần:

1. Phương pháp. TCVN 4538:2007 hoặc ISO 105-X12. Dùng AATCC 8 nếu khách của bạn ở thị trường Mỹ. Ghi rõ một cái, đừng ghi kiểu “theo tiêu chuẩn quốc tế”.
2. Hai ngưỡng riêng. Một cho ma sát khô, một cho ma sát ướt. Không gộp.
3. Giai đoạn kiểm. Trên cây vải nhập kho, trên quần thành phẩm sau wash hay cả hai giai đoạn.
4. Cách lấy mẫu. Bao nhiêu cây trên một lô, lấy ở đầu cây hay giữa cây.
5. Xử lý khi rớt ngưỡng. Đổi lô, giảm giá hay bổ sung xử lý cố định màu. Thỏa thuận trước khi hàng về luôn dễ hơn thỏa thuận sau khi khách đã khiếu nại.

Ô dưới đây ráp sẵn năm thành phần đó thành một đoạn hoàn chỉnh, kèm bản tiếng Anh để gửi thẳng cho nhà máy nước ngoài.

Hai ngưỡng mặc định trong ô là mức thường thấy cho denim. Nếu khách của bạn quen dùng con số khác thì sửa lại theo họ — chỗ quan trọng không phải con số nào đẹp hơn, mà là con số đó có nằm trong đơn hàng hay không.

Câu hỏi thường gặp

Cấp mấy thì gọi là đạt? Không tiêu chuẩn nào quy định. TCVN 4538:2007 chỉ mô tả cách đo. Ngưỡng là thỏa thuận giữa hai bên mua bán. Mức thường gặp trong hợp đồng cho denim là khô 3,0 và ướt 2,0. Hàng phổ thông có nơi ghi khô 3 đến 4 và ướt 2 đến 3, tùy khách hàng và thị trường tiêu thụ.

Sao cùng một lô mà hai bên test ra kết quả khác nhau? Nhiều khả năng do khác phương pháp. ISO 105-X12 dùng vải cọ ướt ngậm nước 95 đến 100 phần trăm, AATCC 8 chỉ 60 đến 70 phần trăm. Vải cọ ướt hơn lấy nhiều màu hơn nên cho cấp thấp hơn. Một mẫu đạt theo AATCC 8 vẫn có thể rớt theo ISO. Luôn ghi phương pháp kèm con số trong đơn hàng.

Ngâm muối hay giấm có giữ được màu không? Không. Muối là chất điện ly hỗ trợ trong lúc nhuộm, không phải chất cố định màu cho vải đã nhuộm xong. Nghiên cứu của Patricia Cox Crews năm 1989 thử nhiều mẹo dân gian trên vải bông nhuộm bằng nhiều nhóm thuốc nhuộm, trong đó có cả thuốc hoàn nguyên là nhóm dùng cho denim. Kết luận: không mẹo nào giảm đáng kể lượng màu mất đi. Cảm giác có tác dụng đến từ việc giặt đã cuốn đi phần thuốc nhuộm chưa gắn.

Nên test trên cây vải hay trên quần thành phẩm? Cả hai, cho hai mục đích khác nhau. Test trên cây vải để so sánh giữa các lô và phát hiện sớm lô bất thường. Test trên quần sau wash để đối chiếu với yêu cầu khách hàng, vì đó mới là trạng thái sản phẩm thực tế. Vải thô chưa wash luôn cho kết quả xấu vì còn nguyên thuốc nhuộm chưa gắn.

Vải denim đen có ra màu nhiều hơn vải xanh không? Cơ chế thì giống nhau: màu bám ngoài sợi thì ma sát lấy đi được. Nhưng vệt để lại trên vải sáng màu thì dễ thấy hơn hẳn với hàng tối màu, nên khiếu nại về hàng đen và hàng xanh đậm luôn nhiều hơn. Cách xử lý không đổi: hỏi hai con số trước khi nhập.

Bốn việc nên làm sau khi đọc xong

Vải jean phai màu không phải thứ bạn ngăn được, nhưng là thứ bạn đo được và ghi được vào hợp đồng.

1. Lần nhập hàng tới, làm bài kiểm miếng vải trắng cho mỗi lô rồi lưu lại, ghi ngày và ghi mã lô. Chi phí bằng không, sau ba tháng bạn có bộ dữ liệu so sánh mà trước đó không có.
2. Hỏi nhà cung cấp hiện tại xem có báo cáo độ bền màu ma sát không và đo theo phương pháp nào. Câu trả lời, kể cả khi là không có, cũng cho bạn biết nhiều điều.
3. Đưa năm thành phần ở trên vào mẫu đơn hàng của xưởng. Một lần soạn, dùng mãi.
4. Khi khách khiếu nại chuyện vải jean phai màu lần tới, đừng tranh luận bằng cảm nhận. Hỏi hai con số và hỏi phương pháp.

Phúc Anh Đăng bán vải jean theo cây. Cần biết một mã cụ thể có báo cáo độ bền màu hay không, chúng tôi trả lời thẳng là có hay không có, chứ không đoán giúp.

Xem thêm: Vì sao hai cây vải denim cùng mã lại khác màu? — hai bài này nói về hai chuyện ngược nhau của cùng một thùng thuốc nhuộm. Bài kia là màu nằm lại trên vải không đều giữa các cây. Bài này là màu rời khỏi vải đi sang chỗ khác. Lô vải nào cũng phải kiểm cả hai.