Vì sao hai cây vải denim cùng mã lại khác màu?

Vì denim được nhuộm chàm theo từng lô, và không lô nào lặp lại y hệt lô trước. Cùng một mã vải, cùng một nhà máy, hai lô cách nhau vài tuần vẫn ra hai tông. Khác màu giữa các cây là mặc định của vải nhuộm chàm chứ không phải lỗi. Việc của người mua là biết cây nào thuộc lô nào trước khi vải lên bàn cắt.

Chuyện này không nổ ở kho, nó nổ ở bàn cắt

Vải về kho. Kiểm xong, nhập. Cắt, may, ủi, đóng gói.

Rồi một chiếc quần nằm trên bàn kiểm cuối chuyền. Thân trước một tông. Thân sau đậm hơn một chút. Không nhiều. Chỉ đủ để nhìn thấy dưới ánh nắng ngoài cửa xưởng.

Vấn đề là chuyện đó đã xảy ra từ lúc vải còn nằm cuộn trong kho, chỉ có điều lúc ấy không ai thấy được.

Cây nào cũng bọc nilon, cũng dán một mẩu tem, cũng một sắc xám xanh như nhau. Phải trải phẳng, đặt sát mép, cùng một chiều sợi thì tông mới lộ — mà lúc trải phẳng thường là vải đã lên bàn cắt rồi.

Chàm không phải một mẻ thuốc, nó là hai chục lần nhúng

Đây là chỗ gốc rễ.

Sợi bông không được nhúng vào nồi thuốc rồi vớt ra là xong. Chàm là thuốc nhuộm hoàn nguyên: sợi được nhúng vào bể, kéo lên phơi cho gặp không khí, chàm oxy hóa và bám lại thành một lớp. Rồi nhúng tiếp. Rồi phơi tiếp. Muốn xanh sâu thì lặp lại nhiều lần, có xưởng đẩy tới hai ba chục vòng.

Bó sợi vừa kéo lên khỏi bể còn xanh lục, phần gặp không khí trước đã ngả sang xanh chàm. Ảnh chụp ở một xưởng nhuộm chàm thủ công tại Oaxaca, Mexico — quy mô khác hẳn xưởng denim, nhưng cơ chế thì y hệt. Ảnh: Thelmadatter qua Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Mỗi vòng lặp là một lần có thể lệch. Nồng độ bể hôm nay khác hôm qua một chút. Sức căng sợi khi chạy qua máy khác một chút. Thời gian phơi giữa hai lần nhúng khác một chút. Độ ẩm không khí trong xưởng khác một chút.

Nhân những cái “một chút” đó với hai mươi vòng, ra một tông vải.

Nhà máy giỏi kéo được sai lệch xuống rất thấp. Không nhà máy nào kéo được về không.

Lệch màu đi theo ba hướng, không phải một

Người mới thường chỉ nghĩ tới chuyện cây này khác cây kia. Thực tế có ba hướng.

Giữa các lô. Rõ nhất, dễ hiểu nhất, và cũng dễ phòng nhất vì lô có số để truy.

Đầu cây so với cuối cây. Một cây vải dài mấy chục mét chạy qua máy nhuộm trong một khoảng thời gian. Cái gì thay đổi trong khoảng thời gian đó đều nằm lại trên tấm vải.

Biên so với giữa khổ. Cái này gọi là cross-shade variation. Nó phụ thuộc kiểu nhuộm. Denim được nhuộm theo hai cách chính: nhuộm dạng dây, tức là sợi được bó thành từng dây rồi mới nhúng, và nhuộm dạng tấm phẳng, tức là cả lớp sợi dàn ngang chạy qua bể cùng lúc. Với kiểu tấm phẳng, thứ tự sợi trong máy nhuộm được giữ nguyên khi lên khung dệt. Nghĩa là nếu bể nhuộm đậm hơn ở một phía, tấm vải dệt ra cũng đậm hơn ở đúng phía đó.

Cắt một thân quần vắt ngang từ biên vào giữa thì hai mảnh của cùng một thân đã lệch nhau rồi.

Kiểm vải 4 điểm đạt rồi mà vẫn lệch màu là sao?

Đây là hiểu nhầm tốn tiền nhất.

Hệ thống 4 điểm chấm lỗi ngoại quan theo chiều dài của lỗi: sợi đùn, lủng lỗ, rút sợi, dây dầu. Nó cho ra một con số điểm trên 100 yard để quyết định cây vải đạt hay loại.

Trong bảng chấm đó không có ô nào dành cho chuyện cây này xanh hơn cây kia.

Nếu xưởng bạn đang dùng phiếu kiểm 4 điểm mà chưa từng đọc kỹ bảng chấm, bản hướng dẫn tiếng Việt của 3B Scitech đọc miễn phí và chỉ mất vài phút. Mở ra xem một lượt là thấy ngay: toàn bộ bảng chấm điểm theo chiều dài của lỗi, không có dòng nào dành cho tông màu.

Màu là một quy trình kiểm hoàn toàn riêng. Một lô vải có thể sạch lỗi tuyệt đối theo 4 điểm mà vẫn gồm ba tông khác nhau. Nếu phiếu kiểm vải của xưởng chỉ có cột điểm lỗi thì nó chưa kiểm màu, dù người kiểm có nhìn thấy tận mắt cả trăm mét vải.

Xem thêm: Đọc thông số vải denim: 3/1, Ne 7×6, 68×48 là gì — bảng kỹ thuật của nhà cung cấp ghi rất nhiều thứ, nhưng tông màu thì gần như không bao giờ nằm trong đó. Biết bảng đó nói gì cũng là biết nó không nói gì.

Nhà máy lớn chặn chuyện này bằng cách nào?

Bằng một thao tác cũ kỹ và rất hiệu quả.

Cắt từ mỗi cây vải trong lô ra một mẫu nhỏ. Ghép tất cả các mẫu đó lại thành một tấm, ngành gọi là blanket. Đem cả tấm đó đi wash đúng công thức sẽ dùng cho hàng thật.

Wash xong, tấm blanket lộ ra thứ mà mắt thường không thấy trên vải mộc: mẫu nào ăn wash đậm, mẫu nào ăn wash nhạt. Xếp chúng từ đậm tới nhạt. Chia thành nhóm. Mỗi nhóm là một shade band, đánh số.

Đặt sát mép, cùng một chiều, cùng một nền, cùng một nguồn sáng — chênh lệch tông chỉ đọc được khi xếp như thế này. Đó là toàn bộ ý tưởng của tấm blanket.

Số shade đó được ghi lên đầu cây vải. Tổ cắt chỉ được trải các cây cùng nhóm lên một bàn.

Nhà máy có phòng lab thì đo bằng máy quang phổ và xếp nhóm bằng thuật toán, phổ biến nhất là kiểu chia ô 555. Nhưng logic không đổi: đo, chia nhóm, dán nhãn, cấm trộn nhóm.

Nếu bạn định yêu cầu nhà máy làm blanket cho lô hàng của mình, bài của Denimsandjeans về kiểm soát tông trong nhuộm chàm mô tả đúng từng bước. Bài tiếng Anh, nhưng gửi kèm cho nhà máy thì hai bên nói cùng một ngôn ngữ, khỏi mất một vòng giải thích.

Xưởng không có tủ so màu thì làm gì?

Vẫn làm được phần lớn công việc, chỉ cần kỷ luật.

Trải phẳng. So vải phải trải, không so lúc cuộn. Đặt hai mảnh sát mép nhau, không chừa khe.

Cùng chiều sợi. Denim là vải dệt chéo, lật ngược một mảnh lại thì ánh vải đã khác, chưa cần khác lô.

Cùng một nguồn sáng. Đừng so một mảnh dưới đèn tuýp trong kho rồi mảnh kia ngoài sân. Trong phòng lab người ta soi lần lượt dưới hai nguồn sáng chuẩn, vì có những cặp vải khớp dưới ánh sáng ban ngày lại lệch dưới đèn cửa hàng. Hiện tượng đó gọi là metamerism. Không có tủ thì ít nhất giữ cho mọi lần so đều dùng chung một chỗ đứng, một giờ trong ngày.

Lưu mẫu. Cắt một mẫu đầu cây và một mẫu cuối cây, ghim vào phiếu, ghi số lô.

Mẫu lưu chỉ có giá trị khi trên tag có số lô. Ba tuần sau, lúc có tranh cãi, tập mẫu này là thứ duy nhất nói được ai đúng.

Cột “Tông” là đánh giá bằng mắt của chính người kiểm, không phải số đo máy. Ba mức là đủ: cây nào nhìn đậm hơn phần còn lại thì để Đậm, nhạt hơn thì để Nhạt, còn lại để Chuẩn. Cây nào chưa có số lô cứ để trống, công cụ sẽ tách riêng và nhắc lại ở cuối phiếu.

Ở Việt Nam, rủi ro nằm ở chỗ nào?

Nằm ở đường đi của cây vải trước khi nó tới kho bạn.

Vải về nguyên lô thì mọi thứ dễ. Số lô còn nguyên, cây nào thuộc mẻ nhuộm nào truy được, đặt bù thì biết còn hàng cùng lô hay không.

Tem một cây vải ở kho Phúc Anh Đăng. Dòng cuối, DYE LOT 6408, chính là số lô nhuộm — thứ quyết định cây này được trải chung bàn với cây nào. Không có dòng đó thì mọi bước phân nhóm phía sau đều không làm được.

Vải gom cây lẻ thì ngược lại. Cùng một mã vải, cùng một tông nhìn bằng mắt, nhưng gom từ nhiều nguồn ở nhiều thời điểm. Không ai nói dối cả, chỉ là thông tin lô đã rơi mất trên đường. Người bán không có để đưa, người mua không có để hỏi.

Đây cũng là chỗ dễ vỡ nhất trong thói quen mua hàng của xưởng nhỏ: mua vừa đủ, thiếu đâu bù đó. Bù giữa chừng gần như chắc chắn là bù bằng lô khác. Cách xử lý rẻ hơn nhiều là tính dư ngay từ đầu, mua trọn một lần, chấp nhận tồn vài chục mét còn hơn ôm một lô quần hai tông.

Ở Phúc Anh Đăng, hàng nhập về theo nguyên lô. Khi khách đặt bù, chúng tôi cam kết cùng lô chứ không chỉ cùng mã, và nếu lô đó đã hết thì nói thẳng là đã hết.

Xem thêm: Định mức vải may quần jean: tính sao cho đủ — muốn mua trọn một lần thì phải biết mình cần bao nhiêu mét trước khi hỏi giá. Tính thiếu ở bước này là lý do phổ biến nhất khiến người ta phải đặt bù bằng lô khác.

Hỏi nhà cung cấp bốn câu này trước khi chốt đơn

Câu hỏi	Hỏi để làm gì
Số lượng này có nằm trọn trong một lô nhuộm không?	Biết trước mình đang mua một tông hay nhiều tông
Tem cây có ghi số lô không?	Không có số lô thì không phân nhóm được ở bàn cắt
Tháng sau đặt bù thì cùng lô hay chỉ cùng mã?	Đây là hai lời hứa hoàn toàn khác nhau
Có mẫu đã wash của lô này không?	Vải mộc giống nhau chưa chắc wash ra giống nhau

Bốn câu, hỏi mất một phút. Không trả lời được câu nào thì rủi ro của câu đó chuyển sang phía bạn.

Câu hỏi thường gặp

Khác màu bao nhiêu thì được tính là lỗi để bắt đền? Không có một con số chung. Ngưỡng chấp nhận do hai bên thỏa thuận trong đơn hàng, thường mô tả bằng thang xám hoặc bằng mẫu đối chứng đã duyệt. Muốn bắt đền được thì phải có mẫu duyệt trước khi giao, cộng mẫu lưu của từng cây khi nhận. Không có hai thứ đó thì tranh cãi chỉ là cảm nhận đấu cảm nhận.

Đặt bù cùng mã vải sau một tháng có ra đúng màu không? Cùng mã chỉ đảm bảo cùng cấu trúc dệt và cùng công thức. Nó không đảm bảo cùng mẻ nhuộm. Nếu phần bù dùng để may chi tiết ghép chung một sản phẩm với phần cũ thì phải hỏi rõ có còn hàng cùng lô hay không, trước khi đặt.

Wash xong có làm hai lô về chung một màu không? Ngược lại. Wash thường làm chênh lệch lộ ra rõ hơn, vì hai lô ăn wash không giống nhau. Đó chính là lý do người ta wash tấm blanket trước khi phân nhóm, thay vì nhìn vải mộc rồi đoán.

Vải denim đen hoặc xám có bị lệch lô không? Có. Cơ chế nhuộm theo lô liên tục là chung, không riêng màu chàm. Với vải tối màu, mắt thường khó bắt hơn lúc nhận hàng, nhưng sau khi wash thì độ chênh lại dễ thấy.

Nên mua dư bao nhiêu phần trăm để khỏi phải bù? Tùy định mức, tùy tỷ lệ hao của mẫu, tùy độ dài cây vải nhà cung cấp giao. Nguyên tắc thì đơn giản: phần dư nên đủ để cắt lại ít nhất một chi tiết lớn nhất của sản phẩm. Cách chắc chắn hơn là tính định mức trước, rồi cộng hao, rồi mới hỏi số lượng còn trong lô.

Ba việc nên làm trong đơn hàng tới

1. Hỏi số lô ngay lúc lấy báo giá, không đợi tới lúc nhận hàng.
2. Thêm một cột “số lô” vào phiếu kiểm vải đang dùng, ngay cạnh cột điểm lỗi 4 điểm.
3. Cắt mẫu đầu cây và cuối cây của mỗi cây, ghim vào phiếu, cất một chỗ.

Chi phí bằng vài chục centimet vải. Giá trị bằng cả lô hàng, vào đúng cái ngày cần tới nó.

Phúc Anh Đăng cung cấp vải jean theo lô, có số lô trên tem cây. Cần kiểm tra một mã cụ thể còn bao nhiêu mét trong lô thì liên hệ trực tiếp.

Xem thêm: Định lượng vải denim: oz và GSM khác nhau chỗ nào — hai lô cùng mã lệch nhau không chỉ ở tông màu. Định lượng cũng dao động theo lô, và đó là con số duy nhất trong nhóm này mà bạn tự cân lại được tại kho.