Denim và jeans: hai chữ, hai thứ khác nhau
Từ cảng Genoa thế kỷ 16 đến mấy cái đinh tán năm 1873 — vì sao denim là thứ người ta dệt ra, còn jeans là thứ bạn mặc vào.
Ngay từ thế kỷ 16, tại cảng Genoa của nước Ý, người ta đã dệt ra một loại vải bông thô cực dày, gọi là “jean”, hay đầy đủ hơn là “jean fustian”. Thủy thủ và dân đánh cá mặc nó vì nó gần như không rách. Vải này được bán đi khắp châu Âu — sổ sách cảng biển nước Anh còn ghi lại một lô “jean fustians” cập bến Barnstaple từ năm 1576. Người Pháp gọi thành phố Genoa là Gênes, và tấm vải xanh chàm ấy được gọi là “bleu de Gênes”. Đọc chệch dần qua nhiều thế hệ, nó thành jeans.
Nîmes, thế kỷ 17: một lần dệt hỏng
Phải đến thế kỷ 17, ở thành phố Nîmes miền nam nước Pháp, các thợ dệt mới bắt tay vào nhái lại loại vải Genoa đang bán chạy kia. Và họ thất bại. Nhưng thứ họ dệt hỏng ra lại là một loại vải hoàn toàn mới, thậm chí còn bền hơn bản gốc. Người ta gọi nó theo tên thành phố: “serge de Nîmes”. Cắt gọn phần đuôi, đọc chệch dần, thành denim.
Khác biệt gốc nằm ở đúng một chỗ: vải jean của Ý dệt từ hai sợi cùng màu, dệt xong tấm vải rồi mới mang đi nhuộm. Còn denim của Pháp thì nhuộm sợi trước khi dệt — và chỉ nhuộm một trong hai hệ sợi. Nghe thì nhỏ. Nhưng toàn bộ phần còn lại của bài viết này nằm ở chi tiết đó.
Một ghi chú sử liệu
Nói thêm cho sòng phẳng: chính sử gia của Levi’s, bà Lynn Downey, đã chỉ ra rằng serge de Nîmes nguyên bản được dệt từ tơ tằm và len, trong khi denim thì luôn luôn làm từ cotton. Quan hệ giữa hai thứ có thể chỉ nằm ở cái tên. Thậm chí có giả thuyết rằng denim vốn là vải của người Anh, được gán cho một cái tên Pháp nghe cho sang.
Cấu trúc dệt: xanh ở ngoài, trắng ở trong
Thôi, quay lại tấm vải. Giờ hãy cắt một mảnh denim ra và soi thật gần. Bạn sẽ thấy nó đồng thời mang hai hệ sợi. Sợi dọc, đã nhuộm chàm. Sợi ngang, để trắng nguyên bản. Chúng đan chéo nhau — sợi ngang luồn xuống dưới nhiều sợi dọc rồi mới trồi lên một sợi. Cấu trúc đó tạo ra những đường gân chéo đặc trưng, đồng thời đẩy phần lớn sợi xanh ra mặt ngoài và dồn sợi trắng vào mặt trong. Đó là lý do lộn cái quần jeans của bạn ra thì nó gần như trắng.
Cùng một tấm vải: mặt ngoài xanh chàm, mặt trong gần như trắng. Toàn bộ chênh lệch đó nằm ở cách sợi ngang luồn dưới sợi dọc.
Ring dye: vì sao jeans bạc theo người mặc
Nhưng dòng suy nghĩ vẫn chưa dừng lại ở đó. Thuốc nhuộm chàm không ngấm được vào lõi sợi bông. Nó chỉ bám thành một lớp vỏ quanh sợi, để nguyên phần lõi trắng bên trong. Dân trong ngành gọi hiện tượng này là “ring dye” — nhuộm vòng. Vậy nên mỗi lần bạn ngồi xuống, mỗi lần bạn nhét ví vào túi sau, lớp vỏ chàm mòn đi một chút và lõi trắng lộ dần ra. Đó là toàn bộ bí mật đằng sau những vệt bạc trên quần jeans. Còn vải khaki nhuộm bằng thuốc hoạt tính thì chịu — thuốc đã ăn vào tận lõi sợi, có mài rách quần cũng không ra được vệt nào.
Những vệt sáng này không phải vải phai đều. Đó là chỗ lớp vỏ chàm bị mài mòn, để lõi bông trắng bên trong lộ ra.
Mười bức tranh ở Paris
Và đây là chi tiết ít người biết nhất. Năm 2010, một phòng tranh ở Paris trưng bày mười bức sơn dầu thế kỷ 17 của một hoạ sĩ vô danh người miền bắc nước Ý. Trong gần như mọi bức, những người nông dân nghèo đều đang mặc một thứ vải xanh chàm đan sợi trắng — có chỗ rách để lộ ra đúng cái cấu trúc vừa nói. Giới nghiên cứu đặt luôn cho ông một biệt danh: “Bậc thầy của quần jeans xanh”. Nghĩa là hai trăm năm trước khi Levi’s tồn tại, người ta đã mặc thứ này rồi.
Tranh của “Bậc thầy của quần jeans xanh”, thế kỷ 17. Chỗ vải rách trên tấm váy chàm để lộ đúng cái lõi sáng màu mà chúng ta vừa nói tới.
1873: Levi Strauss và mấy cái đinh tán
Năm 1873, một người thợ may tên Jacob Davis và một thương nhân tên Levi Strauss cùng đăng ký bằng sáng chế cho việc tán đinh đồng vào các điểm chịu lực của quần lao động. Levi không phát minh ra denim. Ông cũng chưa từng nhập vải từ Nîmes — vải của ông được dệt tại các nhà máy vùng New England, ngay trên đất Mỹ. Thứ ông thêm vào chỉ là mấy cái đinh tán. Nhưng chính mấy cái đinh tán đó đã dán chặt hai chữ denim và jeans vào nhau trong đầu cả thế giới.
Vậy rốt cuộc khác nhau ở đâu
Dù vậy, chúng chưa bao giờ là một. Denim là chất liệu, được cân bằng đơn vị ounce. Còn jeans chỉ là một dáng quần. Cho nên áo khoác denim vẫn là denim, sơ mi denim vẫn là denim, túi denim vẫn là denim. Và ngược lại, rất nhiều cái quần đang bán dưới cái tên jeans hôm nay thực chất may từ vải pha thun, không còn là denim thuần nữa.
Denim không nhất thiết phải xanh. Tấm đen này vẫn là denim — vì cấu trúc gân chéo kia mới là thứ quyết định, không phải màu.
Nói ngắn gọn: denim là thứ người ta dệt ra. Jeans là thứ bạn mặc vào.